راه بغداد - چند سال پيش هنگامى كه در صدد برآمدم سفرى به بغداد بروم در انگلستان براى تحصيل اين اطلاعات كه از كدام راه بايستى به بغداد رسيد دچار اشكالات فراوان شدم و به مناسبت وضع و موقع خاص خود هيچ شهرى براى مسافر اروپائى آنهمه راههاى متعدد ندارد و با آسانى و در عين‌حال هم با اشكال فراوان در دسترس نيست و آسانى آن منوط به صرف وقت نسبتا زياد خواهد بود . 1 - جادهء طرابوزان و سامسون - از طريق درياى سياه بوسيله يكى از دو جاده ميتوان رهسپار بغداد شد يا از راه طرابوزان و ديار بكر و موصل و رودخانه دجله « 1 » و يا از طريق سامسون و ديار بكر و دجله . پست تركيه از اين راه به اسلامبول رفت‌وآمد دارد و نامه‌هائى كه از اين طريق به مقصد ارسال ميگردد آن‌هم با سرعتى كه مسافر معمولى تاب تحمل آن را ندارد 24 روز بعد از ترك لندن به بغداد ميرسد . « 2 » سامسون از بنادر درياى سياه است كه بيشتر كشتىهائى كه به اسلامبول رفت‌وآمد دارند در آنجا توقف ميكنند . در هردو مورد مزبور هنگام عزيمت به بغداد ممكن است در بعضى از فصول سال با كلك شناورى از راه دجله به موصل رفت و همچنين از ديار بكر به بغداد رسيد ولى اين هردو كار فقط از عهدهء مسافرى پرطاقت ساخته است .

--> ( 1 ) - راجع به جادهء بين طرابوزان و ارزروم علاوه‌بر نويسندگانى كه قبلا ذكر شد رجوع شود به كتاب « يادداشت‌هائى دربارهء يك مسافرت » تأليف اچ . سوتر در 1838 و نشريهء انجمن سلطنتى جغرافيائى و بانو بيشاپ ( 1890 ) مسافرتهائى در ايران جلد دوم و در باب جادهء ارزروم به ديار بكر و در نشريهء مزبور به قلم جى . جى . تايلر در صورت جلسات انجمن جغرافيائى پادشاهى . ( 2 ) - منازل بين سامسون و بغداد به قرار ذيل است . رقم بين دو هلال مقدار ساعت بين دو راه است : كواك ( 8 ) علاديك ( 6 ) شيفته خان ( 6 ) آمازيا ( 7 ) ايگنابازار ( 6 ) تورخال ( 7 ) توكات ( 9 ) يالازداق ( 9 ) بهره ( 7 ) سيواس ( 7 ) آرولاش ( 7 ) دلىكلىداش ( 5 ) كنكار يا كنگال ( 4 ) اللهيار خان ( 7 ) حسن چلبى ( 6 ) حكيم خان ( 4 ) سرملى ( 9 ) گمش ميدان ( 9 ) آرپاقوت ( 6 ) خلرپوت ( 6 ) ملاكى ( 6 ) بكر ميدان ( 9 ) ارغان ( 5 ) باكلاش ( 6 ) دياربكر ( 6 ) كمورخانه ( 6 ) شيخان ( 6 ) گاليه يا مردين ( 6 ) دارا ( 6 ) نياسىبين ( 6 ) آسانقر ( 6 ) ديروند ( 6 ) جزيره ( 8 ) تكيه ( 6 ) زاخو ( 6 ) سومائيل ( 7 ) تل‌اكسيف ( 7 ) موصل ( 7 ) زاب ( 10 ) اربيل ( 7 ) كوش‌تپه ( 6 ) التون كوپرى ( 6 ) كركوك ( 9 ) طوق ( 9 ) دوز - خورماتى ( 7 ) صلاحيه ( 9 ) قره‌تپه ( 7 ) دلىعباس ( 9 ) نهروان ( 9 ) جديده ( 5 ) بغداد ( 5 ) شرح قسمت اعظم اين جاده بين سيواس و بغداد را سرگلداسميت ( 1864 ) و تمام آن را ويكنت پولينگتن Pollington ( 1866 ) در كتاب « نيمى از دور جهان » بخش دوازدهم بيان كرده است .